Crkve i Manastiri

Oko banjskog telesnog lečilišta postoje lečilišta za raslabljenost duhovnu. Reč je o brojnim crkvama i manastirima koji se nalaze u Vrnjačkoj Banji, kao i u njenoj neposrednoj okolini. Ove crkve i manastiri, svedoci naše istorije, su svetinje u kojima se srpska prošlost može osetiti u jednom danu. Pored manastira i crkava, na okolnim vrletima i danas stražare nekad jake tvrđave: Ras (VIII vek), Maglič (XIII vek), Brvenik i Koznik (XV vek).

Hram rođenja presvete Bogorodice – Ovaj sveti hram podigao je Hadži Jeftimije Popović, protojerej iz Vrnjačke Banje, 1834. godine u vreme vladavine kneza Miloša Obrenovića. Prota Jeftimije služio je u ovom hramu 47 godina. Sahranjen je sa južne strane hrama, našta ukazuje njegova nadgrobna ploča.

Na južnoj strani hrama nalazi se spomen-ploča Srpskim ratnicima (Soluncima), koji položiše živote za veru i otečestvo u ratovima 1912 – 1918 godine. Ikonostas crkvi priložio je Jovan Kujunxić, trgovac iz Beograda, 1875 godine. Hram je posvećen rođenju presvete Bogorodice 21(8) septembra – mala Gospojina, što svedoči divan mozaik iznad ulaznih vrata. Dograđivan je dva puta u dužinu 1936. i 1973. godine. Sadašnji izgled sa zapadne strane projektovao je pokojni Dr Dragomir Tadić, arhitekta iz Beograda. Letnja slava – litija Vrnjačke Banje je 28. jula. Sveti mučenici Kirik i Julita.

U okolini Vrnjačke Banje možete posetiti i crkve: Crkvu Svete Bogorodice u Stanišincima, Crkvu Svetog Save u Gračacu, Crkvu Svetog Jovana u Vukušici, Mauzolej porodice Belimarković na Vrnjačkom groblju, kao i Crkvu Lazaricu koja se nalazi na 38 km od Vrnjačke Banje, na ulazu u Kruševac.

MANASTIRI

Žiča – Manastir Žiča je udaljen 32 km od Vrnjačke Banje. Do manastira je najbolje doći putem koji vodi ka Mataruškoj Banji.

Studenica – Manastir Studenica je udaljen 80 km od Vrnjačke Banje. Do manastira je najbolje doći putem koji vodi preko Mataruške Banje ibarskom magistralom do naselja Ušće, odakle se put odvaja do samog manastira.

Ljubostinja – Manastir Ljubostinja je udaljen 16 km od Vrnjačke Banje. Do manastira je najbolje doći preko Trstenika i sela Grabovac.

Stubal – Manastir Svete Petke u Stublu je udaljen 7 km od Vrnjačke Banje. Smešten je na obroncima Gledićkih planina. Do manastira je najbolje doći putem koji vodi u selo Ugljarevo preko Zapadne Morave.

Rimski izvor u Vrnjačkoj Banji

Tvrdenje da su Rimljani znali za vrnjacke mineralne izvore i da su ih upotrebljavali iznosi još Feliks Kanic, svojim putopisom „Proucavanje rimskih spomenika u Kraljevini Srbiji” s kraja XIX veka. On navodi da su se vrnjacke terme nalazile južno od kastruma u selu Gracacu, ali prilikom radova na kaptažama i uredenju, tokom XIX veka, na terenu nije bilo vidljivih ostataka ili oni koji su radili nisu umeli da ih prepoznaju.

Na tragove rimskog vremena naišlo se slucajno, pri kaptaži toplih izvora s proleca 1924. godine. Tada je na dubini od 2,40 m otkrivena vertikalna, pravilno isklesana stena iz cijeg je otvora isticala topla mineralna voda. Kod toplog izvora u stenirimski izvor pronadeno je oko 200 komada rimskog novca, koji pripadaju periodu od Avgusta do Valentinijana. Neposredno pored Rimskog izvora, na približno istoj dubini, nadeni su ostaci prvog poznatog bazena za kupanje. Bazen je punjen toplom mineralnom vodom iz posebnog izvora koji je bio uklesan u steni u vidu omanjeg bunara. U bazenu je pronadeno 60 komada rimskog novca od kraja I do druge polovine IV veka, jedan prsten i jedan kljuc.

Voda ovog izvora kaptirana je posebno jer je imala nižu temperaturu i slabiju mineralizaciju od ostalih izvora otkrivenih 1924. godine. Izvor je ureden, postavljene su dve kolonade mermernih stubica, koje su na krajevima imale po kandelaber. Do izvora se silazilo stepenicama sa obe strane. Posle Drugog svetskog rata ovaj izvor je bio pokriven betonskim plocama i sklonjen od lica javnosti. Njegovo ponovno oživljavanje izvršeno je 1989. godine, kada je nad izvorom postavljena staklena piramida, po idejnom rešenju arh. Mihajla Mitrovica.

Arhitektura Vrnjačke Banje

Ako prođete kroz centar Vrnjačke Banje, a to ćete svakako učiniti, zastaćete pored tih divnih građevina, vratićete se u prošlost i osetićete duh tih starih palanačkih zdanja. Poznate su i čuvene vile iz vremena Obrenovića i Karađorđevića koje su plenile svojom neobičnom lepotom i raskošnom arhitekturom. U blizini tih starih i očuvanih vila u kojima možete svakako i boraviti, nalaze se stare staze i šetališta i stara banjska kupatila iz tog perioda, sada blago doterana za neke novije generacije.

Istorija Vrnjačke Banje

Istorija korišcenja vrnjackih mineralnih voda seže u duboku prošlost, u vreme kada su ove prostore naseljavali keltski Skordisci. Posle rimskog osvajanja Balkana u poslednjim vekovima stare ere i nekoliko vekova nove ere mineralne vode su korišcene za pice i kupanje, o cemu svedoci pronadeni rimski izvor prilikom kaptaže vrnjacke tople mineralne vode 1924. godine i mnoštvo novcica sa likovima rimskih imperatora. Vrlo je verovatno da se u srednjem veku za lekovitost vrnjackih voda znali i novonaseljeni Sloveni. Posle turskog osvajanja Balkana gotovo da nema podataka da su vrnjacke mineralne vode bile u upotrebi, izuzev u nekoliko nepouzdanih legendi koje govore o tome da su krajem svoje vladavine Turci ipak znali za lekovitost vode i da su ih kao takve koristili.

Po oslobadanju od Turaka pocetkom 19. veka knjaz Miloš je najmio saksonskog geologa barona Herdera da ispita mineralne izvore u Srbiji pa je tako ispitana i vrnjacka topla mineralna voda. Postoje pouzdani podaci da su meštani sela Vrnjaca i okoline sredinom 19. veka koristili toplu mineralnu vodu za lecenje; za kupanje i pice koristio ju je i žicki vladika Janja. Ipak istorija moderne banje u Vrnjcima vezuje se za 1868. godinu, kada je kruševacki okružni nacelnik Pavle Mutavdžic sa nekolicinom dobrotvora i videnijih ljudi iz Kruševca, Karavnovca (Kraljeva) i Trstenika formirali Osnovatelno fundatorsko društvo kiselo-vruce vode u Vrnjcima. Iste godine izvršena je kaptaža dva izvora tople mineralne vode i pocelo se sa izgradnjom banjskih objekata, pre svega kupatila. Prva sezona naredne 1869. godine potvrdila je opravdanost osnivanja jednog takvog udruženja i perspektivu nove banje. Posle nekoliko godina stagnacije zbog nedostatka sredstava za izgradnju lecilišta, a pomalo i nebrige države, osamdesetih godina, kada banja u Vrnjcima prelazi u državne ruke, a narocito posle izgradnje vile generala Jovana Belimarkovica, namesnika kralju Aleksandru Obrenovicu, Vrnjacka Banja pocinje da se razvija u moderno lecilište. Godine 1885. pocela je da radi Narodna gostionica Koste Petrovica-Rakice kao pravi ugostiteljski objekat. Preduzimljivi ljudi iz okolnih gradova podižu svoje vile i pansione, ureduje se centralna banjska zona, a sredinom devedesetih godina sacinjen je prvi regulacioni plan Vrnjacke Banje.

Broj posetilaca je iz godine u godinu rastao. Narociti uspon Banja doživljava u godinama pred balkanske ratove. Vrnjacka Banja je tada dobila veliki broj modernih pansiona, izgradeno je novo kupatilo, radio je jedan bioskop, a u pripremi je bila izgradnja drugog. Pred same ratove pored Vrnjacke Banje prošla je pruga Stalac-Požega, tako da je Banja dobila dobre saobracajne veze, sa vecinom vecih gradova u Srbiji. Stagnacija pogada Vrnjacku Banju u ratovima 1912/18. godine. U njoj je 1915. bilo nekoliko saveznickih bolnica smeštenih po banjskim pansionima i odmaralištima. Posle Prvog svetskog rata beleži se nagi uspon ciji ce vrhunac biti dostignut krajem tridesetih godina 20. veka. Polet nije jenjavao ni u godinama ekonomske krize: podižu se moderne vile, sanatorijumi (Sv. Ðorde, Živadinovic) izvršena je velika kaptaža toplog mineralnog izvora 1924/25. godine, podignuto je moderno kupatilo, izvršena je regulacija vrnjacke reke, proširuju se i ureduju banjski parkovi, grade saobracajnice, proširuje vodovodna i kanalizaciona mreža. Prema popisu iz 1933. godina u Vrnjackoj Banji je bilo 133 zanatskih i trgovackih radnji. Buja i kulturni život, organizuju se kermesi, koncerti ozbiljne muzike, gostuju renomirana pozorišta. Osniva se Turisticko društvo „Goc”, a posle donošenja Zakona o banjama vrši se stroga kategorizacija pansiona i vila, kojih je prema popisu iz 1935. godine bilo 257. Te godine zabeležena je poseta 28.080 gostiju, što je bilo daleko najviše u odnosu na sva druga turisticka mesta u Jugoslaviji. Posle Drugog svetskog rata promenjena je struktura gostiju: sada država šalje pacijente na lecenje, opao je nivo usluga, veliki broj ekskluzivnih banjskih objekata nije više bio u funkciji. Ponovni uspon Vrnjacka Banja doživljava pedesetih i šezdesetih godina s povecanjem broja posetilaca i gradnjom novih objekata. Najvecu posetu Banja je imala osamdesetih godina – blizu 200.000 posetilaca koji su ostvarili dva miliona nocenja.